Verslag van workshop DSRG 13-04-2026:
Ontwerpen: Hoe kom je tot ontwerpsynthese?
Coordinatie: Annet Jantien Smit & Koen van Turnhout
Verslag: Annet Jantien Smit
Hoe kom je van een flip-over vol post-its met ideeën tot combinaties daarvan in je ontwerp? En welke soorten ontwerpargumenten gebruik je daarbij – ofwel: hoe maak en onderbouw je je keuzes?
In deze workshop hebben de deelnemers twee ontwerptools gebruikt om ideeën te integreren tot een nieuw ontwerpconcept of deelaspect van een ontwerp voor een gegeven casus. Dit verslag beschrijft waar DSRG-workshops voor bedoeld zijn: enerzijds wat de inhoud van de workshop was, en welke nieuwe kennis en ontwerpgereedschappen we hebben behandeld. Anderzijds wat we samen hebben geleerd, en welke nieuwe inzichten en vragen we samen met de deelnemers hebben opgedaan.
Wat is ontwerpsynthese?
Tijdens het ontwerpen worden syntheses gemaakt waarin verschillende ideeën samen tot een nieuwe oplossing, beroepsproduct of artefact leiden. We spreken van synthese als informatie en ideeën uit verschillende invalhoeken in een oplossing verwerkt worden, waarbij het waardevolle van die oorspronkelijke ideeën behouden blijven – en eventuele beperkingen weggewerkt worden.
In de discussie leren we dat we met deze definitie van synthese als methode onderscheiden van beargumenteerd beslissen. Dat wordt in ontwerpprocessen eveneens gezien als convergeren; met ontwerptools zoals multicriteria decision making (MCDM). Ook is synthese iets anders dan framing of reframing (met een nieuw perspectief een praktijkvraagstuk anders te benoemen) of onderdompelingstechnieken (zoals de “fly on the wall”).
Hoe kom je tot ontwerpsynthese?
Om iets nieuws te bedenken zijn er open methoden (nadenken, wandelen, brainstormen, schetsen) en
gestructureerde methoden en ontwerptools, zoals SCAMPER, force-fitting en integrative thinking.
Er zijn echter weinig tools voor ontwerpsynthese die synthese op een gestructureerde manier ondersteunen, en daarnaast helpen met het onderbouwen van je nieuwe ontwerpconcept of -verbetering met argumenten. Daar is wel behoefte aan. Ontwerptools voor meer analytische disciplines zoals economie en recht zijn nodig. In deze disciplines moeten allerlei nieuwe artefacten worden ontworpen voor transitievraagstukken, zoals verdienmodellen en prestatie-indicatoren om duurzaamheidsdoelstellingen te realiseren.
Om in deze behoefte te voldoen, hebben we twee nieuwe ontwerptools voor ontwerpsynthese ontwikkeld binnen ons Comeniusproject. In deze workshop werkten we met deze twee nieuwe ontwerptools: de conceptontwikkelaar en de ontwerpverbeteraar.
Hoe kom je tot onderbouwde ontwerpsynthese?
Met onze ontwerptools voor synthese hebben we een drietal doelen: inhoudelijk tot ontwerpsynthese te komen; de nieuwe combinatie onderbouwen en verantwoorden; en denkstrategieën voor ontwerpsynthese aanleren bij de gebruikers.
Voor het onderbouwen van ontwerpsynthese heb je ontwerpkennis nodig, die je kan mobiliseren door zes soorten vragen te stellen (zie ook het verslag van onze workshop “Ontwerpgerichte onderzoeksvragen”). Om deze ontwerpkennis te gebruiken bij ontwerpsynthese, staan er prompts en korte vragen in de tools. Zoals gebruikers vaker noemen, kan je kennis en ideeën het makkelijkst oproepen en onderbouwen als je al enige kennis hebt over dat wat je ontwerpt. Of als je samen met stakeholders, zoals opdrachtgevers of praktijkpartners, deze tools gebruikt.
Ontwerpsynthese: twee nieuwe ontwerptools
De deelnemers hebben twee nieuwe ontwerptools voor ontwerpsynthese gebruikt die we hebben ontwikkeld binnen een Comeniusproject: de conceptontwikkelaar en de ontwerpverbeteraar.
Met de conceptontwikkelaar kan je ideeën integreren tot een nieuw oplossingsconcept of nieuwe aanpak; met de ontwerpverbeteraar combineer je je ontwerp met één extra idee of nieuwe combinatie van andere ideeën.
Ontwerpsynthese: Kwaliteitscriteria?
Een interessante discussie in deze workshop leverde verschillende vragen, zoals: Wanneer is een nieuwe combinatie van kennis en ideeën een goede ontwerpsynthese? Als antwoord werd geopperd: Als het geheel groter is dan de som van de delen; als er iets nieuws ontstaat – voor de concrete praktijksituatie, voor een sector, of zelfs voor de wereld; een echte innovatie.
Een andere goede vraag was: Hoe kan je ontwerpsynthese echt onderbouwen? Inzichten uit analyses lijken makkelijker om toe te lichten en te verantwoorden als een navolgbare serie denkstappen. Zoals besproken in de workshop is het type ontwerpargumenten voor ontwerpsynthese deels inbeeldend en waarderend (beide normatief), prescriptief en predictief. Dit zijn typen argumenten die je niet empirisch kan onderbouwen; je kan ze wel aannemelijk maken met zo valide mogelijke beschrijvende en verklarende ontwerpargumenten.
Vandaar dat ook door deelnemers werd aanbevolen om deze ontwerptools samen met stakeholders te gebruiken: Dan maak je optimaal gebruik van hun kennis over wat het geval is, waarom, wat al werkt of kan werken en wenselijk is.
En tot slot een idee over de rolverdeling: Zorg voor een waarom-zegger aan tafel. Juist diegene zorgt dat zoveel mogelijk argumenten waarom iets zo is, kan of zal ook boven tafel komen, en kunnen worden meegenomen in de onderbouwing van ontwerpsyntheses.
Kortom, de workshop leverde een mooi aanknopingspunt voor het verder ontwikkelen van de methodologie van ontwerpgericht onderzoek, samen met deelnemers uit de praktijk – de missie van de DSRG.
Referenties & verder lezen:
Over onderzoeksvragen in ontwerpgericht onderzoek met zes kennisfuncties: zie hoofdstuk 9 en 16 in:Turnhout, K. van, Andriessen, D.A., & P. Cremers (eds), (2023) Handboek Ontwerpgericht wetenschappelijk onderzoek. Onderzoekend ontwerpen in het sociale domein. Amsterdam: Boom Uitgevers.
Voor een praktische handleiding om oplossingen te ontwerpen, onderbouwen met theorie en testen, en schriftelijk verantwoorden voor specifieke opdrachtgevers of casussen, zie hoofdstuk 6 in:
Smit, A. J. (2024) Van probleem naar praktijkoplossing. Hoe je onderzoekt, ontwerpt en rapporteert in de interventiecyclus. Groningen: EnTranCe, Centre of Expertise Energy.
Voor het verslag van onze workshop over Ontwerpgerichte onderzoeksvragen:
Ontwerpgerichte onderzoeksvragen – Design Science Research Group