Datum: 27-10-2025
Coördinatie: Koen van Turnhout en Evelien van Rij
Er is nog relatief weinig literatuur over het onderwerp ethiek in ontwerpgericht wetenschappelijk onderzoek. Het doel van deze bijeenkomst is om te inventariseren wat voor een type vraagstukken er spelen bij ontwerpgericht onderzoek. Daarom zijn we begonnen met een open inventarisatie en hebben we daarna aan de hand van een presentatie de literatuur de we kenden besproken.
Empirische inventarisatie vraagstukken
We zijn bij deze workshop begonnen met een Grounded Theory stijl inventarisaties van issues die spelen in de praktijken van de aanwezige onderzoekers. Dit leverde al snel een vol bord op. De volgende vragen spelen bijvoorbeeld:
Onvoorspelbaarheid
- Wie bepaalt hoe er gereageerd wordt op ontwikkelingen tijdens het onderzoek? Wanneer trek je je terug als je je niet meer kan vinden in de ontwikkelingen binnen het onderzoek? Moet je hierover contractuele afspraken maken vooraf?
- Wat kan je doen als rollen veranderen?
- Is er een protocol dat om kan gaan met deze onvoorspelbaarheid?
- Kan je, omdat er zo veel verandert, wel werken met een Informed consent vooraf?
- Kan je, omdat er zo veel verandert, wel werken met een Ethische goedkeuring vooraf?
Niets doen is geen optie
Bij ontwerpgericht onderzoek kan niets doen erger zijn dan het onderzoek doen en het ontwerp maken terwijl dat laatste ook niet risicovrij of ethisch neutraal is. Bij niet ontwerpend onderzoek is niets doen vaak een neutrale en dus betere oplossing dan risicovol of ethisch bezwarend onderzoek doen. Hoe kan je omgaan met deze afweging en wat is ervoor nodig om een ethische commissie hierin mee te nemen?
Combinatie van rollen
Vaak ben je ontwerper, onderzoeker en heb je een rol binnen de context waarvoor ontworpen wordt. Hoe open kan je dan zijn in het ontwerpproces? Vanuit je normale rol in de context heb je bepaalde verantwoordelijkheden die soms op gespannen voet kunnen staan met de objectiviteit die nodig kan zijn bij een ontwerpgericht onderzoek. Hoe kan je daarmee omgaan?
Hoe kan de rol die je hebt in het dagelijks leven, bijvoorbeeld die van teamleider, de transferreerbaarheid van de ontwikkelde kennis beïnvloeden? Zijn er bepaalde (observatie) protocollen die hierbij kunnen helpen? Wanneer doe je iets wat bij je beslissingsbevoegdheid past als teamleider en wanneer moet je misschien meer democratisch, iedereen heeft een gelijke stem besluiten in een ontwerpproces? Wie bepaalt de keuzes in het proces, b.v. verandervraag en qua doel, niet iedereen vindt hetzelfde belangrijk? Welke rol mag een opdrachtgever pakken?
Dubbele petten maken het onderzoek ethisch gevoelig, maar het kan wel meerwaarde voor het proces en uitkomst hebben, b.v. kennis, betrekken participanten, realisatiemacht. Hoe kan je omgaan met deze spanning?
Participatie, belangen en macht
Je wilt iedereen betrekken (kwaliteit ontwerp & democratisch/egalitair), maar hoe verhoudt dat zich tot het minimaliseren van je macht? Hoe kan je je macht als ontwerper beperken? Kan jij bepalen wie er mee mag doen en op welke manier, of bepalen anderen dat?
Wil iedereen wel meedoen als iedereen een gelijke inbreng heeft? Is dat reëel gezien andere normenkaders en verantwoordelijkheden en bestaande systemen?
Welke vorm van participatie is ethisch gewenst en waarom, deelnemer of medeonderzoeker?
Hoe ga je ermee om als besluiten van bijvoorbeeld een directie op gespannen voet staan met belangen van zwakkere partijen als patiënten?
Hoe maak je een afweging tussen het belang van participatie (democratisch) en de waarde van participatie voor uitkomsten van het onderzoek versus de mogelijke nadelen voor participanten (belasting van participanten, gevolgen voor verhoudingen in bestaande netwerken, o.a. bij kwetsbare groepen)?
Hoe maak je een keuze om wel of niet te publiceren als publicatie een effect kan hebben op het systeem?
Hoe voorkom je dat je met je proceskeuzes mensen beperkt, b.v. door de keuze van een bepaalde taal?
Macht over gebruiker
Moeten we de gebruiker beschermen tegen doorgeslagen emphatizing/consumentalisme? Kan de gebruiker gemanipuleerd worden doordat we heel goed onderzoeken waar zijn gevoeligheden liggen? Heeft de gebruiker nog een keuze als we op een bepaalde manier AI inzetten? Is dat ethisch verantwoord?
Ethische handelen borgen
Hoe kan je borgen dat ontwerpgericht onderzoekers ethisch handelen of in ieder geval de kans zo groot mogelijk maken dat ze dat doen? Bij ontwerpgericht onderzoek laat het proces zich niet helemaal voorspellen. Een ethische commissie kan geen inzicht hebben in alle stappen als hij zijn akkoord geeft. Hoe kan je daarmee omgaan? Procesafspraken? Verplichte scholing of intervisie? Akkoord op hoofdlijnen en principes? Benoemen van mensen die verderop in het proces, processtappen goedkeuren? Goedkeuring achteraf?
Strengere regels bij onderzoek
Bij onderzoeken geldt vaak een striktere databescherming dan bij “gewoon” ontwerpen, mag dat de keuze beïnvloeden om het dan wel of niet onderzoek te noemen?
Theorie
Voor de presentatie hebben we gekeken naar literatuur over het snijvlak van drie onderwerpen: ontwerpen, ethiek en onderzoek en deze aangevuld met onze eigen ervaringen. Zie voor design Ethics bijvoorbeeld Chivukula & Gray (2025)
In de presentatie onderscheidden wij drie typen ethische kwesties. Ethische kwesties ten aanzien van (1) de agenda, het doel (Do e.a., 2023), van het onderzoek, (2) de inrichting van het onderzoek en (3) de micro ethics, concrete issues die tijdens de uitvoering spontaan opkomen en die ethische aandacht vragen. We bespreken deze hier achtereenvolgens.
Agenda
Bij vragen rond het belang dat met het ontwerp gediend wordt is van belang binnen welk waardesystemen het onderzoek valt. Niet elke achterliggende filosofie is ethisch verantwoord. Daarnaast kan er verschil van visie bestaan over de vraag wie het doel mag bepalen. Sommige ontwerpers zullen stellen dat een (democratisch) gekozen opdrachtgever of de ontwerper dat mag bepalen anderen dat de gebruikers daarbij een bepaalde rol moeten spelen?
Inrichting project
Hoe richt je het project in en wanneer zijn deze keuzen nog ethisch verantwoord? Hier kan je bijvoorbeeld denken aan vraagstukken rond de omgang met participanten, informele consent, systemische keuzes, macht en transparantie. Maya Goodwill en haar collega’s (2021) besteden uitgebreid aandacht aan thema’s op dit terrein en gaan in op Privileges, Access power, Goal Power, Role Power en Rule Power. Kantekening hierbij is wel dat de meningen over wat democratisch is kunnen verschillen.
Micro-ethics
Qua micro-ethics speelt de vraag of je het door hebt als er in de uitvoering dingen gebeuren die niet passen bij je ethiek? Dit geldt zeker voor iteratieve ontwerpprocessen waarbij verandering kunnen plaatsvinden (Dourish e.a., 2020). In het bijzonder bij het werken met kwetsbare doelgroepen en gevoelige onderwerpen vraagt dit continu om extra aandacht. (Guide to ethical research and design practice when working with vulnerable participants and on sensitive topics )
Meer lezen
Chivukula, S. S., & Gray, C. (2025). Universal Methods of Ethical Design: 100 Ways to Become More Ethically Aware, Responsible, and Active in Your Design Work. Rockport Publishers.
Do, K., Pang, R. Y., Jiang, J., & Reinecke, K. (2023). “That’s important, but…”: How Computer Science Researchers Anticipate Unintended Consequences of Their Research Innovations. In Proceedings of the 2023 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1-16).
Dourish, P., Lawrence, C., Leong, T. W., & Wadley, G. (2020, April). On being iterated: The affective demands of design participation. In Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1-11).
Goodwill, M., Bendor, R., & van der Bijl-Brouwer, M. (2021). Beyond good intentions: Towards a power literacy framework for service designers. International Journal of Design, 15(3), 45-59.)